هـــدایــت

 نکته فقهی (83): درباره استثناء منقطع

درادبیات عرب استثنارابه دوقسم متصل ومنفصل تقسیم کرده اند.متصل  وقتی است که مستثنی داخل درعنوان مستثنی منه باشدمانند ماجائنی القوم الازیدا.منفصل وقتی است که مستثنی ازاول اصلاداخل درمستثنی منه نیست تابخواهیم آن راباادات استثنا خارج کنیم مانندماجائنی القوم الاحمارادراین مواردالابه معنی لکن می باشدودرواقع گویی دوجمله جداگانه گفته شده است برهمین اساس مرحوم محقق شیخ انصاری ره درمکاسب درباره آیه لاتاکلوااموالکم بینکم بالباطل الاان تکون تجاره عن تراض می فرماید:استثنا منقطع است ودلیل برحصرنمی باشد(بحث شروط متعاقدین دربحث شرط اختیار)

درایجامحقق یزدی-صاحب عروه-درحاشیه مکاسب تحقیق مفیدی دارند.سیدیزدی می فرماید اتفاقادراستثناء منقطع حصربه نحو ابلغی وجودداردچراکه برخلاف تصوراولیه ماوقتی می گوییم ماجائنی القوم الاحمارا که بین این حماروآن قوم یک ارتباطی وجودداشته باشدومثلااین حمار متعلق به آنهاباشدوالااصلااستعمال چنین جمله ای نادرست است.وقتی چنین شدمعنای جمله اینطورمیشودکه اصلااحدی ازآن قوم نیامد.لذاهمه استثنائات منقطع درواقع متصل می باشدبه این  معنی که مستثنی مرتبط با مستثنی منه است مرحوم سیددرادامه به کلام ابن ناظم ازنحویین استشهاد می کند.(حاشیه سیدج۲/۷۲) مرحوم علامه مطهری هم درکتاب( پاسخ به انتقادات کتاب حجاب) ص۵۳این فرمایش سید رابه عنوان شاهدفرمایش خودشان می آورندوازآن تمجید می کنند.

محقق اصفهانی هم مطلب سیدرابابیان دیگری ذکرکرده است.ایشان می فرماید: دراستثنالازم نیست که مستثنی داخل درمستثنی منه باشدبلکه توهم دخول هم کافی است و به آیه فسجدالملائکه کلهم اجمعون الاابلیس اشاره می کند(حاشیه مکاسب۲ص۶۰)

یعنی درموارداستثناء منقطع توهم دخول وجوددارد.بازگشت این حرف می تواندبه کلام سیدباشد که فرمود بایدیک نحوه ارتباطی بین دوطرف الاباشدواگربی ربط باشنداستعمال صحیح نیست.چون درصورت ارتباط است که توهم مذکور ایجاد میشد.البته صورت دیگری که درکلام مرحوم اصفهانی است ودر کلام سید نیست مواردی است که برای تاکید یا مبالغه فرض دخول میشود وبعد باالا خارج می شود درانجامرحوم امام خمینی هم تحقیقی دارند که مراجعه شود:کتاب البیع۲ص۱۱۶

«سیدمحمدمهدی رفیعی»