نکات فقهی: 66
بسم الله الرحمن الرحیم
نکتۀ فقهی (66): «دربارۀ هبه (بخشش)»
«سید محمد مهدی رفیعی»
هبه در اصطلاح، عبارت است از تملیک
مجانی مال، خواه هدف از آن کمک به شخص یا تشویق او یا جلب محبت او و یا قصد قربت
باشد ؛ البته این معنای عام هبه است که شامل صدقه، هدیه و جایزه می شود.
معنای خاص هبه که آن را از دیگر مفاهیم
مشابه جدا می سازد این است :«تملیک مجانی و منجز عین بدون قصد قربت یا عنوان دیگری
مانند اکرام در آن»
صدقه هبه ای است که در آن قصد قربت شرط
است.
هدیه نوعی هبه است که در آن، مال موهوب،
از مکانی به مکان دیگر برده می شود تا به منظور اکرام یا جلب محبت به دیگری تقدیم
شود .(در غیر منقول به کار نمی رود)
جایزه در موردی استعمال می شود که هبه
از سوی مقامی بالاتر به منظور تشویق افرد پرداخت می شود .
تفاوت دیگر عقود مجانی مانند: عقد عاریه
و عقد ودیعه با هبه روشن تر است چرا که در آن ها دادن امانت جهت اصلی عقد است و
مجانی بودن، جنبۀ فرعی دارد.
نکتۀ دیگر دربارۀ هبه این است که هبه می
تواند مشروط به عوض گردد.(هبه معوّضه) در این موارد، متهبّ (گیرندۀ هبه) ملتزم می شود
که کاری را به سود واهب انجام دهد یا مالی را به او بدهد.
در این که شرط عوض چه تغییری در ماهیت
هبه می دهد سه نظر گوناگون در دانش حقوق ابراز شده است:
1- چنین هبه ای دیگر در زمرۀ عقود مجانی
نیست.
2- چنین هبه ای باز هم تملیک مجانی است
زیرا شرط عوض در آن جنبۀ فرعی و تبعی دارد و در واقع دو هبه است که در یک عقد جمع
شده است.
3- چنین عقدی در واقع دو چهره دارد: تا
اندازه ای که شرط عوض با هبه برابری می کند عقد معوض، و زائد بر آن، هبه است.(1)
(1) عقود معین/عطایا(حقوق مدنی)/دکتر کاتوزیان/ص15-5